TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ DERGİSİ, Sayı 88, 2005 35 Tesisat Mühendisliği Dergisi Sayı: 88, s. 35-39, 2005 1. GİRİŞ Açık çevrimli soğutma sistemlerinde kontrol para - metreleri ve periyodik bakımlar, sistemin ömrü ve biyolojik üreme açısından en önemli parametreler olarak değerlendirilir. Bu çalışmanın amacı, sis - temlerin bakım ve dezenfeksiyonu için gerekli pa - rametreleri belirlemek ve uygulama kolaylığı sağ - lamaktır. 2. AÇIK ÇEVRİMLİ SOĞUTMA SİSTEMLERİNİN GENEL ÖZELLİKLERİ ve KARŞILAŞILABİLECEK PROBLEMLER Soğutma kuleleri, dizayn itibarı ile bakterilerin olu - şumu ve çoğalması için en uygun ortamlardan biridir (Şekil1). Kule tabanında, haznedeki su pompa ile kondensere basılır. Su; kondenserden geçerken, soğutucu akışkan üzerindeki ısıyı alır ve tekrar soğutma kulesi üst noktasından kule ta - banına doğru akar. Akış esnasında su kule taba - nına doğru damla tutucular arasından yavaşça akarken, kule üzerindeki fan da damla tutucular - dan yukarıya doğru sağladığı hava geçişleri ile suyu buharlaştırarak soğutur. İşte bu proses es - nasında, aerosol olarak dökülen su, ters akımla hava ile ortama pülvarize yayılmaktadır. Her ne kadar su tutucu perdelerde sürüklenen su - yun bir kısmı tutulsa da, genellikle 5 mikron altın - daki su zerrecikleri etrafa yayılır. Damla tutucu ol - madan sürüklenen su, resirküle suyun % 11’i ka - dardır. Kaliteli tip soğutma kulelerinde damla tutu - cularla bu oran % 0,1’a kadar indirilir. Bundan do - layı, damla tutucular kulelerin en önemli eleman - larından biridir. Soğutma kulelerinde legionella ve diğer riskli bak - terilerin çoğalacağı yer su haznesidir (veya havu - zu). Bu haznede genellikle su sıcaklığı 29-35 °C arasındadır. Ancak çalışma stratejisi, dış sıcak - lık ve sistem ısı yüküne bağlı olarak, sıcaklıklar 21 °C’nin altına inebilir veya 49 °C’nin üstüne çı - kabilir. Özellikle yaz aylarında soğutma kulelerin - de mikrobiyolojik çoğalma için çok uygun sıcaklık değerlerine ulaşabilir. Bu haznede biriken yaban - Açık Çevrimli Soğutma Sistemlerinde (AÇSS) Bakım ve Dezenfeksiyon C. Yüce KAYABEK* A. Şinasi YILDIRIM** Funda İNCE*** Özet Açık çevrimli soğutma sistemlerinin kuruluş aşamasında teknik  açıdan avantajlı noktalara dikkat edilir. Sistemin rutin bakım ve dezenfeksiyonu, korozyonun önlenmesi ve mikrobiyolojik oluşumların engellene - bilmesi açısından çok önemlidir. Kuledeki problemler sadece teknik problemler değildir. Toplum sağlığını il - gilendiren başta lejyoner hastalığı gibi, hava yoluyla bulaşan hastalıkların, etrafa yayılmasına yol açar. Bu bakımdan; Açık çevrimli soğutma sistemlerinin planlanmasında ve kuruluşunda çevresel özellikler de önem arz eder. *  Dr. ** Mak. Müh. *** Kimya Müh. cı maddeler, tortu ve ısı geçiş yüzeylerindeki kir - ler ve birikintiler kuluçka için uygun bir ortam ya - ratır. AÇSS’de sistemin korunması (ömrü) ve biyolojik üreme açısından değerlendirildiğinde aşağıda başlıklar halinde belirtilen hususlar önem arz eder: 2.1 Sistem atmosfere açık olduğu için çevre ko - şullarından maksimum derecede etkilenir. AÇSS çalışma biçimlerine göre, genellikle aksi - yel ve radyal fanlı kulelerdir. Fan tipi ne olursa olsun genel prensip, havanın tabandan atmosfere doğru hareket etmesidir. Kulelerin kurulum yerleri tespit edilirken teknik olarak bir takım hususlara dikkat edilir. Bu husus - ların başında kulenin mümkün olduğu kadar ka - zan dairesine yakın olması; pompa kapasitesi ile boru  çap ve uzunluğunun küçük olabilmesi için genellikle tercih sebebidir. Bakım açısından da kolaylık sağlayacak bu tercihler, organik ve/veya inorganik kirlilik açısından ciddi sıkıntılara sebep olabilir. Bu açıdan kulelerin yerleri, çevresel fak - törlerden en az etkilenecek şekilde planlanmalı - dır. Örneğin Akdeniz bölgesinde turistik tesislerde bulunan kulelerin bir çoğu çam tozları ve pürleri ile kum ve toza maruz kalmaktadır. Bundan dolayı çevresel özellikler dikkate alına - rak, kulelerin uygun bir yüksekliğe yerleştirilmesi gerekmektedir. 2.2 Sistemin buharlaşma esasına göre çalışma - sı nedeniyle oluşacak iyon konsantrasyonu artı - şına bağlı problemler meydana gelir. AÇSS suyun buharlaşması esasına göre çalı - şır. Buharlaşan su içerisinde bulunan iyonlar ve katı maddeler ise sistemde kalır. Buharlaşan su - yun yerine besleme ile alınacak suyun (make-up) niteliği sistemin sağlığı açısından çok önemlidir. Kuleye gönderilen besleme suyunun sertlik ve iletkenliği mümkün olduğu kadar düşük olmalıdır. 2.3 Korozyon ve kışır oluşumu Korozyon, AÇSS’nin en önemli problemlerinden bir tanesidir. Sistemde korozyona ve kışır oluşu - muna neden olabilecek başlıca faktörler aşağı - da belirtilmiştir. 2.3.1 pH: Soğutma kulesi içerindeki suyun, pH’ı düştükçe (pH<7) demir aksamlarda, buna karşın, pH yük - seldikçe de (pH>9) bakır aksamlarda; meydana gelecek korozyon miktarı belirgin olarak artacak - tır. 2.3.2 Sertlik: Kule çevrim suyunda ,sertlik derecesi arttıkça (özellikle >5° dH) cidarlarda kireç taşı ve depozit oluşumu gerçekleşecektir. Bu durum özellikle sülfat, klorür, karbonat gibi korozyona neden olan çözünmüş katı maddeler zaman içerisinde metal et kalınlığında incelmeler oluşturur. Ayrıca depo - zit oluşumu sistemdeki ısı transferini olumsuz yönde etkileyeceğinden sistemin verimini azaltır ve enerji maliyetlerini arttırır. 2.3.3 İletkenlik: Sistem içerisinde buharlaşmanın artışı ile birlik - 36 TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ DERGİSİ, Sayı 88, 2005 Şekil 1. Açık devre soğutma kulesi hava su Dolgu malzemesi su zemini kondenser kompresör evaporatör soğutma serpantini şartlandırılmış hava ısıtma serpantini yoğuşma suyu gider fan filtre taze hava girişi soğutucu akışkan sirkülasyonu kule su sirkülasyonu soğutma kulesi te, sudaki iyon konsantrasyonu artacak ve dolayı - sı ile iletkenlik değeri de yükselecektir. İletkenlikteki artış, toplam tuzluluk oranı ile para - lellik göstereceğinden yukarıda belirtilen hususla - ra bağlı olarak korozyon oluşumunu hızlandıra - caktır. 2.4 Mikrobiyolojik üreme Soğutma kulesi içerisindeki suyun atmosfere açık olmasının kirliliğe etkisinden yukarıda bahsedil - mişti. Sistemin kirliliği doğal olarak mikrobiyolojik üremenin artmasına yol açacaktır. Sistem çalışırken ortamın sıcaklığı ve yoğun ok - sijenin bulunması "mezofilik aerobik bakterilerin" hızlı bir şekilde çoğalmalarına yol açacaktır. Pul - varizasyon ile ortama yayılan su zerrecikleri içeri - sine yerleşen bakterilerin etrafa yayılması ve in - sanların solunum sırasında bu bakterileri almala - rı, solunum sisteminde, özelliklede akciğerde çok ciddi enfeksiyonlara yol açacaktır. Bu enfeksiyonlardan en tehlikelisi ve en çok risk oluşturanı legionella bakterisine bağlı atipik za - türree olan "lejyoner hastalığı"dır. 3. KONTROL PARAMETRELERİ 3.1 Fiziksel ve kimyasal kontrol parametreleri Belirtilen parametreler ve takip aralıkları kontrol edilen tesisatın özelliklerine, kullanılan suyun ni - teliğine (Örneğin; bazı bölgelerde sık sık tuzluluk problemi olabiliyor..), kulenin çalışma süresine bağlı olarak modifiye edilebilir. Kontrol parametreleri yukarıda belirtildiği gibi günlük, haftalık, 15 günde bir veya ayda bir olmak üzere çeşitli aralıklarla takip edilir. Bu takiplerin bir kısmının bizzat tesisin teknik görevlileri tara - fından yapılıp, kayıt altına alınması gereklidir (görünüm, pH, iletkenlik, toplam sertlik). Ölçümü TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ DERGİSİ, Sayı 88, 2005 37 Tablo 1: Besleme (make-up) ve kule suyunun fiziksel ve kimyasal özellikleri Parametreler Make up Kule suyu Takip aralığı Görünüm Berrak Berrak Haftalık pH 7,5-8,0 8,0-9,0 Haftalık İletkenlik (mS/cm) < 500 < 3000 Haftalık TDS (mg/L) < 250 < 1600 15 günde bir Toplam Sertlik (dH) 0 < 7 Günlük Toplam Alkalinite (m) < 300 < 500 15 günde bir Toplam Demir (mg/L) 0 < 0,20 15 günde bir İnhibitör Seviyesi 15 günde bir Konsantrasyon Faktörü 15 günde bir Tablo 2: Soğutma kulelerinin mikrobiyolojik takibi Parametreler Ölçüm sonucu (cfu/ml) Öneriler Takip aralığı Toplam bakteri sayısı (37°C) < 10000 Kontrol altında Haftalık 10 000-100 000 -Numune tekrarı Haftalık -Sistemin gözden geçirilmesi -Biosit uygulamasının ve ölçümlerinin kontrolü > 100 000 -Numune tekrarı Haftalık -Sistemin tamamen boşaltılması -Biosit ile şoklama -Numune tekrarı yapılan parametrelerde herhangi bir anormallik tespit edilerek çözümle ilgili sorun yaşandığı tak - tirde şartlandırmayı gerçekleştiren firmanın sis - tem danışmanına başvurulması uygun olacak - tır. Firma sistem danışmanı tarafından mümkünse ölçümlerin yerinde yapılması ve raporlanması tespit edilen sorunlara  çabuk müdahale edilmesi açısından önemlidir. 3.2  Mikrobiyolojik kontrol parametreleri Özellikleri 4. SOĞUTMA KULELERİNİN BAKIMI 4.1 Soğutma kulesi suyu, çalıştığı süre boyunca, kireç ve korozyon önleyici bir kimyasal şartlan - dırma programına tabi tutulmalıdır (Ek A). 4.2 Soğutma kulesi suyu, çalıştığı süre boyunca, biyolojik aktivasyonu engelleyici bir biocid ile de - zenfeksiyona tabi tutulmalıdır (Ek B). 4.3 Toplam su miktarı; kule havuzu ve kondenser ile, ara tesisattaki su dahil edilerek kule üzerinde belirtilmelidir. Bu kullanılacak olan kireç ve koroz - yon inhibitörleri ve biocidlerin dozlanmaları açı - sından önemlidir. 4.4 Kullanımda olan soğutma kuleleri, yılda en az iki kez kimyasal ve mekanik temizliğe tabi tutula - rak tortu ve sediment sistemden uzaklaştırılmalı - dır (Ek C). 5. SONUÇ - Çevresel özellikler dikkate alınarak, kulelerin uy - gun bir yüksekliğe yerleştirilmesi gerekmekte - dir. - Kuleye gönderilen besleme suyunun sertlik ve iletkenliği mümkün olduğu kadar düşük olmalı - dır. - Depozit oluşumu sistemdeki ısı transferini olumsuz yönde etkileyeceğinden sistemin veri - mini azaltır ve enerji maliyetlerini arttırır. - İletkenlikteki artış, toplam tuzluluk oranı ile pa - ralellik göstereceğinden yukarıda belirtilen hu - suslara bağlı olarak korozyon oluşumunu hız - landıracaktır. - Soğutma kulesi kaynaklı enfeksiyonlardan en tehlikelisi ve en çok risk oluşturanı legionella bakterisine bağlı atipik zatürree olan "lejyoner hastalığı"dır. KAYNAKLAR 1. Kayabek CY. Legionellosis (2001). 2. US-EPA. Alternative Disinfectants and Oxi - dants Guidance Manuel (1999). 3. Marre R et al. Legionella ASM (2002). 4. Antczak E et al. Guidelines for Control of Legi - onnaires’ Disease. AIRACH (2001). 38 TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ DERGİSİ, Sayı 88, 2005 Tablo 3: Soğutma kulelerinin Legionella açısından takibi Parametreler Ölçüm sonucu Öneriler Takip aralığı Legionella <1 cfu/ml  veya Kontrol altında 15 günde bir < 1000 cfu/L 1-10 cfu/ml veya -Numune tekrarı 15 günde bir 1000-10 000 cfu/L - Sistemin gözden geçirilmesi - Biosit uygulamasının ve ölçümlerinin kontrolü > 10 cfu/ml veya - Numune tekrarı 15 günde bir > 10 000 cfu/L - Sistemin tamamen boşaltılması - Biosit ile şoklama - Numune tekrarı TESİSAT MÜHENDİSLİĞİ DERGİSİ, Sayı 88, 2005 39 Ek A : KİREÇ VE KOROZYON İNHİBİTÖRLERİ 1. Fosfat-Fosfonat programı 2. Çinko-Fosfat-Fosfanat programı 3. Silikatlar 4. Bakır inhibitörleri 5. Molibdat Ek B : BİYOSİTLER 1. Oxidising biyositler: 1.1 Bromo-chloro-dimethyl hydantoin 1.2 Sodium hypochloride 1.3 Catalyzed hydroperoxyde 1.4 Chlorine dioxide 1.5 İodine 1.6 İsocyanurates 2. Non-oxidising biyositler: 2.1 İsothiazolones ve türevleri (5-chloro-N-methylisothiazolone gibi) 2.2 DBNPA 2.3 Glutaraldehyde ve/veya quat 2.4 Carbamates 2.5 Tris-hydroxymethylnitromethane 2.6 Bromonitropropanediol ve bromonitrostyrene 2.7 Methylene bisthiocyanate 2.8 Quarternary phosphonium tuzları Ek C: SOĞUTMA KULELERİ TEMİZLİĞİ: 1. Soğutma kulesi sistemi (kule havuzu, borular, kondanser) suyu tamamen boşaltılmalıdır. 2. Kule içindeki springler, damla tutucular, pislik tutucu filtreler ve tüm ekipmanlar sökülerek, üzer - lerinde mevcut kireç ve kışır temizlenmelidir: • Temizlik; asidik temizleyici ile önerilen dozda su ile hazırlanan bir asit banyosunda ekipmanla - rın bekletilmesi ile gerçekleştirilir. 3. Soğutma kulesi-Kondanser hattı üzerinde var ise, kireç-kışır tabakası  bir inhibitörlü asit ile te - mizlenmelidir: • Kule hacmi, inhibitör içeren bir asidik temizleyici ile önerilen konsantrasyonda su ile tekrar dol - durularak, 4-5 saat kadar pompa ile sirküle ettirilir. • Sirkülasyon 3-4 saat sürdükten sonra pompa durdurularak, sistem boşaltılmalıdır. • Tekrar doldurulan sistem suyu içersine pH yükseltici ilavesi ile su sirküle ettirilerek pH nötrali - zasyonu sağlanmalı ve sistem tekrar boşaltılmalıdır. 4. Taze su ile yeniden doldurulan soğutma kulesi suyu, uygun bir biyosit ve korozyon inhibitörü ile şartlandırılmalıdır.